Uzależnienia

PODEJŚCIE TEORII POZNAWCZEJ W UZALEŻNIENIACH 

 

Tradycyjny model choroby alkoholowej zakłada, ze alkoholizm jest zaburzeniem postępującym. Jeśli osoba uzależni sie od alkoholu nie można doprowadzić do kontrolowanego jego spożywania i abstynencja jest jedyną opcją. Abstynentów po leczeniu odwykowym nazywa się niepijącymi alkoholikami.

TEORIA  POZNAWCZA przyjmuje, że jest możliwe nabycie umiejętności kontrolowanego spożywania alkoholu w każdym czasie, nawet po uzyskaniu abstynencji. W tej perspektywie przyjęcie założeń modelu tradycyjnego może zniweczyć wysiłki uzyskania kontroli nad zachowaniem przez wytworzenie oczekiwania, że spożycie alkoholu po uzyskaniu abstynencji musi nieuchronnie prowadzić do nałogu. Badania natomiast wykazują, że oczekiwania na temat następstwa zdarzeń (nie mam kontroli, gdyż zacząłem pić alkohol) mogą odgrywać dużą rolę w wytworzeniu schematu używania i nadużywania alkoholu.

INTERWENCJE POZNAWCZO - BEHAWIORALNE łączą trening samoregulacji zachowania z modyfikacją przekonań i postaw. W tym modelu zapobiega sie nawrotom ciągłego picia poprzez uczenie się/ trening radzenia z sytuacją w czasie spożywania alkoholu. Celem terapii jest kontrolowanie spożywania alkoholu i radzenie sobie z nawrotem, a nie całkowita abstynencja.

Według Bandury, osoba, która znajdzie się w sytuacji prowokującej do spożycia alkoholu, uruchamia proces oceny poznawczej jej przeszłych działań w podobnych sytuacjach, a kończy dokonaniem oceny własnej skuteczności. Jeśli stwierdzi, że nie poradzi sobie, następuje nawrót. Metodą zmiany przekonania o własnej nieskuteczności jest działanie. Toteż zapobieganie nawrotom polega na zaangażowaniu pacjenta w wykonanie działań polegających na przejawianiu reakcji alternatywnych w sytuacjach, w których jedynym sposobem reagowania na trudne sytuacje, przykre emocje, konflikty, było wcześniej wypicie alkoholu. Terapia polega na podniesieniu samooceny na temat własnych możliwości i skuteczności działania.

Trening zapobiegania nawrotom stosuje się również w uzależnieniach od kokainy, ale w tym przypadku celem terapii jest całkowita abstynencja. Pacjentów uczy się sobie radzić z pragnieniem zażycia narkotyku. Uświadamia się uzależnionym, że to nieprawda jakoby chęć zażycia narkotyku jest niekontrolowanym impulsem i człowiek nie jest wstanie oprzeć się jego zażyciu. W wyniku doświadczenia okazuje się, że to pragnienie mija, jeżeli się nie podejmuje działania w celu zaspokojenia pragnienia narkotykowego.

 

DLACZEGO CHCIEĆ NIE ZNACZY MÓC? JAK WYJASNIĆ PROBLEMY Z KONTROLĄ DZIAŁANIA PRZY UZALEŻNIENIACH I BRAKIEM KONTROLI NAD IMPULSAMI?

 

Z kontrolą działania mamy do czynienia, gdy potrafimy tak zaplanować nasze działania i wykonać je, aby były one korzystne z adaptacyjnego punktu widzenia jednostki (czyli żeby działanie osoby nie przynosiło dla niej negatywnych skutków).

Uznany badacz Roy Baumeister wyróżnia dwie sytuacje braku kontroli:

  • gdy jednostka nie kontroluje samej siebie i nazywa to zachowanie „niewystarczającą regulacją”
  • gdy kontrola jest sprawowana przez człowieka, ale nie przynosi pożądanych efektów i określa ją jako „niewłaściwą regulację”. (Baumeister, Heatherton, Tice, 2000, s. 26).

Sądzę, że ludzie rodzą się z różnymi predyspozycjami w zakresie kontrolowania swojego działania, ale wpływ na kontrolę działania jednostki ma również środowisko, kultura oraz pewne wyuczone umiejętności. Najbardziej widoczne oznaki braku kontroli, które mogą doprowadzić osobę do autodestrukcji, można zauważyć przy różnego rodzaju uzależnieniach (w niektórych przypadkach nazywa się to brakiem kontroli nad własnymi impulsami): nadużywanie alkoholu, narkomania, palenie tytoniu, przejadanie się, hazard, patologiczne kupowanie i agresja (Baumeister, Heatherton, Tice, 2000). Stają się one patologiczne w nadmiarze, a problem polega na tym, że człowiek nie jest wstanie rozpoznać granicy w której kontrola przestaje działać.

Współcześnie większość badaczy zgadza się, że rozwój człowieka, w tym osobowości, jest wynikiem oddziaływania zarówno czynników biologicznych (genetycznych) jak i środowiskowych (Rathus, 2004). Każda jednostka ludzka jest niepowtarzalną osobowość. Badania podłużne Jack i Jeanne Block dowiodły spójność rozwoju człowieka w dłuższym przedziale czasu - istnieje związek między strukturami osobowości we wczesnym dzieciństwie i człowieka dojrzałego. Badania te również wykazały znaczne różnice indywidualne pomiędzy kobietami i mężczyznami w tym zakresie (Pervin, 2002), z czego można wywnioskować, że wpływ na rozwój osobowości mają czynniki kulturowe. W zakresie kontroli impulsów (indywidualna umiejętność wyrażania lub tłumienia swoich uczuć i pragnień) istniejące różnice między ludźmi ujawniają się w młodym wieku i utrzymują się przez co najmniej dwadzieścia lat, a nawet dłużej (Block, 1993, Pervin, 2002). Dotyczy to zarówno mężczyzn,
jak i kobiet (Pervin, 2002). Umiejętności modyfikowania przez daną jednostkę poziomu samokontroli w zależności od sytuacji (Pervin, 2002, s. 192) jest różna u kobiet i mężczyzn – mężczyźni zachowują się tak samo w długim przedziale czasu (ponad 20 lat), natomiast u kobiet badania nie wykazują takiego związku (Pervin, 2002). Wynika z tego, iż zarówno predyspozycje genetyczne oraz doświadczenia z wczesnego dzieciństwa wpływają na osobowość człowieka dorosłego, w tym również umiejętność kontroli działania. Cechy te są raczej ciągłe (jednakowe na przestrzeni lat), niż zmienne. Stwierdzono również, że osobowości lękowe, dysforyczne oraz o wysokiej aktywacji emocji negatywnych mają największe predyspozycje do braku właściwej samoregulacji ((Baumeister, Heatherton, Tice, 2000).

Baumeister, Heatherton i Tice (2000), w książce „Utrata kontroli. Jak i dlaczego tracimy zdolność samoregulacji”, poświęconej głównie zagadnieniom „uzależnień”, wymieniają niektóre mechanizmy, które mogą być przyczyną kłopotów w kontroli działania:

  • Sprzeczne standardy

    są to konfliktowe (przeciwne) dążenia, cele czy powinności jednostki. Gdy jednostka zmaga się ze sprzecznymi celami, to wtedy raczej dochodzi do ruminacji (rozmyślania na jakiś temat) niż do konkretnych działań.
  • Brak monitorowania siebie

    - zanik oceny i samoświadomości własnej osoby.
  • Brak dostatecznej własnej woli

    - może ona wynikać z następujących czynników: właściwości charakterologiczne, utrata rezerw siłowych oraz siła samego impulsu (siła napędu) do działania.
  • Inercja psychologiczna

    - polega na tym, że trudno powstrzymać niepożądane działanie niepożądane w toku dłuższego trwania, łatwiej i najlepiej zaprzestać je na samym początku ( Baumeister, Heatherton, Tice, 2000).
  • Uwaga

    oraz jej zależność z działaniem:    

1)      Theodore Newcomb w swoich badaniach udowadnia, że tendencja do działania ukierunkowanego na cel zależy od skupionej uwagi. Przy uwadze skupionej
na przeszkodę istnieje większa możliwość osiągnięcia sukcesu, niż przy uwadze skupionej na własnej osobie (duże prawdopodobieństwo, że osoba skupiona na sobie, będzie próbowała bronić własnej wartości);

2)      Teoria Kuhla mówi, że osoby o niewielkiej zdolności do kontroli wolicjonalnej charakteryzują się orientacją na stan (na własne emocje), zaś osoby o dużej zdolności do kontroli działania charakteryzują się orientacją na działanie. Efektywność kontroli zależy od trudności w realizacji zamiaru i efektywności strategii samoregulacyjnych (selektywność uwagi, kodowanie informacji, oszczędność w przetwarzaniu informacji, kontrola emocji, motywacji i otoczenia). Strategie te częściowo mogą odbywać się na poziomie nieświadomym. Osoba zorientowana na działanie jest wtedy, gdy jej uwaga  jest skoncentrowana na stanie teraźniejszym i przyszłym, rozbieżnościach między stanem teraźniejszym i przyszłym i przynajmniej jednej możliwości mogącej zlikwidować tą rozbieżność. Jeśli których z tych elementów został opuszczony
to osoba jest zorientowana na stan. Osoba jest zorientowana na stan jeśli charakteryzuje się myśleniem o stanie przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości albo brakiem logicznych myśli związanych z sytuacją.

Przy tej okazji  przytoczę rezultaty badań i własne refleksje dotyczące odraczania gratyfikacji i wysiłku. W badaniach Waltera Michela, który stwierdza, że wpływ na kontrolę działania mogą wywierać bliskie pokusy, i ta „(…) bliskość pokusy- mimo że jest ona mniej wartościowa niż odległy cel- może zrównoważyć wartość celu odległego” (Łukaszewski, Marszał- Wiśniewska, 2006, s. 17-18). Wynikać może z tego, że do zdolności  umiejętności odraczania gratyfikacji muszą dochodzić dodatkowe czynniki związane raczej z dodatkowym wysiłkiem poznawczym (wysiłek związany z czynnościami intelektualnymi, przetwarzaniem informacji). Gdy przy jednej pracy wydatkujemy dużo „wysiłku poznawczego” to kolejne działania są wykonywane automatycznie, czyli bez świadomej refleksji. Baumeister i jego współpracownicy podobnie wnioskują, że „ w działaniu seryjnym wykonywanie zadań wcześniejszych zmniejsza  prawdopodobieństwo sukcesu w działaniach następnych” (Łukaszewski, Marszał- Wiśniewska, 2006, s. 18-19). Warto też wspomnieć o sugestiach z badań Mirosława Kofty i Grzegorza Sędka, że zjawisko wyuczonej bezradności jest skutkiem upośledzenia zasobów poznawczych, nadwyżki emocji negatywnych i też przede wszystkim utratą motywacji,
ze względu na wyczerpanie poznawcze („ciężko” się myśli, trudno skoncentrować uwagę).
Inaczej mówiąc źródłem zaniechania motywacji do działania są zbyt małe zasoby energetyczne i poznawcze w stosunku do zadania (Łukaszewski, Marszał- Wiśniewska, 2006). Przenosząc powyższe wnioski z badań na codzienne funkcjonowanie człowieka, można zaryzykować postawienie hipotezy, że osoby przeciążone pracą umysłową, w którą angażują dużo zasobów poznawczych,  mogą szybciej ulegać pokusie „bezrefleksyjnego” uzyskiwania przyjemności.

Przyjmując, że najbardziej widoczna utrata kontroli działania u ludzi jest widoczna przy wszelkich uzależnieniach. Należy zaznaczyć, że według Baumeistera, Heathertona i Tice’a (2000, s. 166) termin uzależnienie „ powinno być stosowane w przypadku fizycznej i psychicznej zależności od określonej substancji, oznaczającej pewnego rodzaju utratę kontroli i prowadzącej do wielu nieprzyjemnych reakcji („objawów abstynencyjnych”) kiedy się tej substancji nie przyjmuje”. Inne rodzaje „przymusowych” działań, pozbawione wystarczającej samoregulacji, określane są jako „silne i częste impulsy do poszukiwania przyjemności (…)”  i przy tym występuje słuszne lub błędne wrażenie, że tych impulsów nie można kontrolować. Wynika z tego, że nie każde zachowanie „przymusowe”- w odczuciu subiektywnym, możemy uznać za uzależnienie, ten drugi rodzaj zachowania Baumeister nazywa się brakiem kontroli nad impulsem. „(…) Impuls jest to szczególna motywacja lub pragnienie do przeprowadzenia określonego działania, w przeciwieństwie do ogólnie pojmowanego pożądania lub pożądania rozumianego jako cecha.(…) Impulsy powstają w krótkich czasie i pojawiają się w świadomości jako nagłe potrzeby, apetyty lub ciągoty do zrobienia jakiejś rzeczy (…)” (Baumeister, Heatherton, Tice, 2000, s. 164).
Do uzależnień zalicza się alkoholizm, nikotynizm, narkomanię – ale czy dana osoba jest uzależniona stwierdza to specjalista na podstawie odpowiednich wytycznych, natomiast do braku kontroli impulsów zaliczyć można nadmierne jedzenie, hazard, patologiczne zakupy. Omawiając uzależnienie od alkoholu warto zwrócić uwagę
na sposoby leczenia tej patologii.

Jednym z mechanizmów wyzwalającym brak samokontroli może być tak zwany „efekt złamania abstynencji” Marlatta. Polega on na tym, że powoduje w człowieku myślenie „wszystko albo nic”. Jeżeli dojdzie do złamania abstynencji człowiek myśli, że nie jest już wstanie poradzić sobie z problemem i w związku z tym daje sobie przyzwolenie na dalsze picie. Drugim zjawiskiem jest etykietowanie osoby uzależnionej jako alkoholika już do końca życia - wydaje się, że ta etykietka może powodować mechanizm opóźnienia podjęcia decyzji o leczeniu i być powodem wypierania swojego problemu (Baumeister, Heatherton, Tice, 2000). W polskich warunkach,
w niektórych placówkach, nadal istnieje przekonanie o konieczności przestrzegania całkowitej abstynencji - według programów AA trzeźwość jest warunkiem zdrowienia. W terapii poznawczo - behawioralnej oraz ericksonowskiej istnieje możliwość leczenia doprowadzającego do tak zwanego kontrolowanego picia a wybór należy
do pacjenta.

Ludzie w swoim życiu przechodzą kryzysy, jedni potrafią z nich wyjść zwycięsko - to znaczy szybko adaptują się do nowej sytuacji, a na niektórych osobach trauma pozostawia skazę do końca życia. Kryzys może okazać się szansą na przewartościowanie własnego życia, wyciągnięcie wniosków i otrzymanie nowej szansy lub stać się zagrożeniem, gdy zostanie rozwiązany w sposób destrukcyjny dla jednostki. Ludzkie zachowania wszakże zależą od sposobu interpretacji własnych doświadczeń.
Czasami może się zdarzyć, że znajdziemy się w takiej sytuacji, że nasza wola i rozum zawiedzie. Może to być dla kogoś znak, że czas na refleksję nad własnym życiem, albo symbol czegoś na zawsze utraconego. Jedni wykorzystają taką sytuację jako zasób kolejnej wiedzy, którą warto wykorzystać, inni nie zauważą tego zasobu. Zauważalność tego, też może być zależna od wielu czynników. W dzisiejszych czasach jesteśmy wstanie wyjaśnić wiele zachowań, ale czy zawsze jesteśmy w pełni samodzielnie zapanować nad naszą wolą związaną z działaniem - ja mam poważne wątpliwości.     

       

Literatura cytowana:

Baumeister, R. F., Heatherton, T. F., Tice, D. M. (2000). Utrata kontroli. Jak i dlaczego tracimy zdolność samoregulacji. Warszawa: Państwowa Agencja rozwiązywania problemów Alkoholowych.

Kozłowski, M. (2003). Moja heroina. 25 lat nałogu. Dodatek do Gazety Wyborczej, 153, 4.

Łukaszewski, W., Marszal- Wisniewska M. (2006). Wytrwałość w działaniu. Wyznaczniki sytuacyjne i osobowościowe. Gdansk: GWP.

Nęcka, E., Orzechowski, J., Szymura, B. (2006). Psychologia poznawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Oleś, P. K. (2009). Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Pervin, L. A. (2002). Psychologia osobowości. Gdańsk: GWP.

Rathus, S. A. (2004). Psychologia współczesna. Gdańsk: GWP.

Ta strona może korzystać z Cookies.
Ta strona może wykorzystywać pliki Cookies, dzięki którym może działać lepiej. W każdej chwili możesz wyłączyć ten mechanizm w ustawieniach swojej przeglądarki. Korzystając z naszego serwisu, zgadzasz się na użycie plików Cookies.

OK, rozumiem lub Więcej Informacji
Znajdź nas na Facebooku
Informacja o Cookies
Ta strona może wykorzystywać pliki Cookies, dzięki którym może działać lepiej. W każdej chwili możesz wyłączyć ten mechanizm w ustawieniach swojej przeglądarki. Korzystając z naszego serwisu, zgadzasz się na użycie plików Cookies.
OK, rozumiem